HIỆN TƯỢNG ĐA NGHĨA CỦA TỪ BIỂU HIỆN BỘ PHẬN ÉK - ÓC TRONG TIẾNG THÁI Ở VIỆT NAM

 

TS Hà Thị Mai Thanh

Tổ Tiếng Việt, khoa Ngữ văn

 

          "Từ (đơn hoặc phức) lúc mới xuất hiện đều chỉ có một nghĩa biểu vật. Sau một thời gian được sử dụng, nó có thể có thêm những nghĩa biểu vật mới. Các nghĩa biểu vật mới xuất hiện ngày càng nhiều thì nghĩa biểu niệm của nó càng có khả năng biến đổi" [1, 146]. Những biến đổi này diễn ra trong từng hoàn cảnh giao tiếp cụ thể, tùy thuộc vào nhân vật giao tiếp và nhằm đạt được những hiệu quả giao tiếp nhất định. Có những từ đã được sử dụng từ lâu theo nhiều nghĩa khác nhau và trở thành từ đa nghĩa (từ nhiều nghĩa). Các nghĩa đó đều được cả xã hội thừa nhận và ghi vào từ điển như một tài sản chung của xã hội.

          Dân tộc Thái là một trong số ít các dân tộc thiểu số ở nước ta có chữ viết từ lâu đời. Do cùng chung một cội nguồn, ngôn ngữ của các nhóm người nói tiếng Thái có tỉ lệ thống nhất cao. Nghiên cứu về từ đa nghĩa của ngôn ngữ các dân tộc thiểu số ở Việt Nam còn khá khiêm tốn, trong đó bao gồm cả ngôn ngữ Thái Việt Nam. Bất đồng ngôn ngữ là rào cản lớn của thực tế nghiên cứu này. Trong một tình hình chung như vậy, bài viết tập trung nghiên cứu từ biểu hiện bộ phận (BP) ék - óc phản ánh hiện tượng đa nghĩa trong tiếng Thái. Bài viết không chỉ nghiên cứu vai trò, giá trị của từ ék - óc trong tiếng Thái khi thực hiện chức năng định danh, lưu giữ, bảo tồn văn hóa Thái mà còn liên hệ với từ óc trong tiếng Việt nhằm chỉ ra điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ - một cách để nhận thức sâu hơn về đặc điểm của từ biểu hiện BP ék - óc trong tiếng Thái.

1. Hiện tượng đa nghĩa của từ biểu hiện bộ phận ék - óc

          Từ biểu hiện bộ phận  ék - óc xuất hiện 1 lần theo nghĩa gốc. Nghĩa của từ  ék được xác định là: "Là khối mềm, chứa trong xương đầu của người hoặc động vật". Trên cơ sở nghĩa của từ, cấu trúc nghĩa biểu niệm của ék có thể được xác lập như sau:

          ék: [khối mềm] [chứa trong xương đầu] [của người hoặc động vật]

          Dựa vào nét nghĩa [chứa trong xương đầu], từ biểu hiện bộ phận ék có sự chuyển nghĩa sang ba phạm vi, cụ thể là:

          - Biểu hiện "bộ phận của thực vật có vị trí giống ék - óc": ék mak cưởm - óc quả trám trắng.

          - Biểu hiện "tình cảm yêu thương của con người": tón ék - miếng óc.

          - Biểu hiện "nhận thức, trí tuệ của con người": nặm ék - nước óc.

          Từ một số ngữ cảnh xuất hiện của ék, có thể khái quát lại phạm vi biểu vật mới của ék: "Biểu hiện bộ phận của thực vật, tình cảm yêu thương của con người; nhận thức, trí tuệ của con người".

          Cả người Thái và người Việt đều tri nhận “óc” như một ẩn dụ để biểu hiện cho ý niệm trí tuệ, nhận thức. Nếu tiếng Việt có óc mụ mẫm, óc bã đậu thì tiếng Thái có nặm ék - nước óc (trí óc): (1) Măn àu mết nặm ék dệt việk - Nó lấy hết nước óc (trí óc) làm việc; (2) Bả nị mi nặm ék hềnh nê - Thằng này có nước óc (trí óc) lắm đấy. Từ nặm ék - nước óc (trí óc) trong tiếng Thái thường được dùng để thể hiện nhận thức, trí tuệ của con người.  

2. Sự tri nhận về tình cảm của người Thái qua từ ék - óc

          Hai phạm vi biểu vật "bộ phận của thực vật có vị trí giống ék - óc" và "tình cảm yêu thương của con người" của ék đánh dấu sự khác biệt về tư duy của người Thái đối với hiện tượng từ đa nghĩa này. 

          (3) Êm nai bà xáư làn:

          - Tón ék ải tà êm nai ơi!

          Bà ngoại nói với cháu:

          - Miếng óc (của) ông ngoại bà ngoại ơi!(Cháu yêu của ông bà ngoại ơi!) [7]

          Tón ék - miếng óc từ phạm trù chỉ BPCTN được chuyển nghĩa sang phạm trù tình cảm của con người, chẳng hạn tình cảm yêu thương của ông bà ngoại dành cho cháu (ví dụ 3).

          Trong tiếng Việt, sự chuyển nghĩa của từ óc thường chuyển di sang phạm trù lí trí, "biểu trưng cho nhận thức, ý thức, tư tưởng của con người: óc sáng tạo, óc thẩm mĩ, óc tư hữu" [2, 967] không chuyển di sang phạm trù tình cảm. Người Việt và đặc biệt là người Việt hiện đại có sự phân định chức năng rõ rệt khi tri nhận về "óc". Theo đó "óc" là vật chức trí tuệ, "bụng", "tim" là vật chức cảm xúc. "ék - óc"  trong tiếng Thái là vật chứa đa trị: vừa là vật chứa cảm xúc vừa là vật chứa trí tuệ. Bởi vậy, với người Việt thì: đầu óc sáng láng, trái tim yêu thương, nuốt hận vào lòng, với người Thái thì: (4) Tón ék ải ơi! - Miếng óc (của) bố ơi!; (5) Tón ék êm ơi! - Miếng óc (của) mẹ ơi! (6) Bả nọi nị mi nặm ék dỏi hềnh! - Thằng nhỏ này có nước óc (trí tuệ) giỏi lắm; (7) Phải mi nặm ék hềnh chắng dệt việk nị đảy - Phải có nước óc (trí tuệ) mới làm việc này được [13].

3. Kết luận sơ bộ

          Việc nghiên cứu hiện tượng đa nghĩa dựa vào ngữ liệu khảo sát nhằm mục đích chỉ ra phạm vi nghĩa biểu vật của từ biểu hiện BP ék - óc trong tiếng Thái. Trên cơ sở đó, bước đầu chỉ ra những lát cắt ngôn ngữ Thái đối với phạm trù này. Phương pháp phân tích thành tố nghĩa được áp dụng để xác lập cấu trúc nghĩa biểu niệm của từ biểu hiện BP ék - óc trong tiếng Thái, từ đó, chỉ ra các nét nghĩa được lựa chọn làm cơ sở cho sự chuyển nghĩa. Hiện tượng đa nghĩa là cơ sở quan trọng để chỉ ra những đặc trưng về tư duy, văn hóa của dân tộc Thái ở Việt Nam.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

          1. Đỗ Hữu Châu (2005), Đỗ Hữu Châu tuyển tập, tập 1, Từ vựng - ngữ nghĩa, Nxb Giáo dục.

          2. Hoàng Phê (2010), Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng.

          3. Nguyễn Đức Tồn (2010), Đặc trưng văn hóa - dân tộc của ngôn ngữ và tư duy, Nxb Từ điển bách khoa.

          4. Cầm Trọng (2005), Những hiểu biết về người Thái ở Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia.

NGỮ LIỆU KHẢO SÁT

          5. Lò Văn Lả (Sưu tầm và dịch) (2013), Câu đố, hát đố của người Thái Sơn La, Tài liệu đánh máy cá nhân.

          6. Lò Văn Lả (Sưu tầm và dịch) (2013), Lời truyền lại từ xa xưa trong lịch sử ông cha, Tài liệu đánh máy cá nhân.

          7. Lời nói hằng ngày của người Thái (Tư liệu điền dã thu thập từ nhiều người Thái cao tuổi tại các bản trong tỉnh Sơn La).

          8. Hoàng Trần Nghịch (Sưu tầm và dịch) (1997), Câu đố Thái, Nxb Văn hóa Dân tộc.

          9. Hoàng Trần Nghịch (Sưu tầm và dịch) (2005), Lời có vần ông cha truyền lại, Nxb Văn hóa dân tộc.

 

 

 T. J. Logan Jersey