TÍNH DỊ BẢN CỦA SỰ TÍCH ĐẦU RAU TRONG KHO TÀNG VĂN LIỆU DÂN GIAN

 

ThS Lê Thị Xuân Liên

Khoa Ngữ Văn – Trường Đại học Tây Bắc

 

1. Đặt vấn đề

Tính dị bản là hệ quả tất yếu của tính truyền miệng, tính tập thể trong văn học dân gian. Nó làm nên sự phong phú, đa dạng, sức sống mạnh mẽ của những tác phẩm văn học dân gian trong đời sống xã hội; góp phần bộc lộ tài năng sáng tạo nghệ thuật vô tận của dân gian.

Đặc trưng tính dị bản của văn học dân gian biểu hiện ở nhiều cấp độ: “Có thể đó chỉ là một sự khác biệt trong cách gọi tên một truyện kể. Dị bản có thể chỉ là một từ, một mô thức câu mở đầu một bài ca dao, nhưng dị bản nhiều khi nằm sâu trong các hình thức cấu trúc tác phẩm giữa các văn bản như là sự khuyết thiếu hoặc khác biệt một số chi tiết, tình tiết, mô típ, hình ảnh, biểu tượng, các tầng của văn hóa cổ trong một hình thức mới, các lớp xã hội lịch sử từng được thu hút xoay quanh môtip hạt nhân cốt lõi, các cách mở đầu và kết thúc... Tất nhiên mọi sự biến đổi và thay thế nội tại đó bao giờ cũng có giới hạn không đủ làm biến đổi văn bản thành một tác phẩm mới(1).

Khảo cứu tính dị bản của một tác phẩm văn học dân gian không chỉ giúp chúng ta hiểu đúng về giá trị thẩm mĩ của tác phẩm đó mà cũng giúp ta tìm ra được nhiều giá trị khác nhau của tác phẩm trong đời sống thực tại của nó.

Là truyện cổ dân gian gắn liền với phong tục thờ cúng Táo Quân của người Việt từ ngàn xưa đến nay, Sự tích Đầu Rau được truyền kể rộng rãi trong dân gian vì thế nó có tính dị bản rất cao. Chúng tôi đã thống kê được 26 bản kể Sự tích Đầu Rau từng được lưu truyền và sưu tầm bởi các nhà nghiên cứu văn học dân gian. Có thể 26 bản kể mà chúng tôi thống kê được chưa phải là con số cuối cùng về sự tồn tại của truyện cổ tích phong tục này trong dân gian song cũng đủ cho thấy sức sống bền vững và sự lan tỏa rộng rãi của Sự tích Đầu Rau trong đời sống thực tại của nó.

2. Nội dung

2.1. Bảng thống kê các bản kể Sự tích Đầu Rau

Tên tác giả

sưu tầm

Số lượng

Tên bản kể

Tên tư liệu

Mai Hương Anh

1

Một truyền thuyết về Táo Quân

Đại học Quốc gia Hà Nội

Toan Ánh

1

Sự tích Táo Quân

 Nếp cũ tín ngưỡng Việt Nam, quyển thượng. Nxb TPHCM, 1974

Nguyễn Đổng Chi

6

Sự tích đầu Rau

Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam tập 1, Nxb KHXH H, 1974

Phạm Đức Dương

1

Sự tích lễ cúng Táo Quân hay là chuyện tình oan trái của Thi Nhi

Thế giới phụ nữ, số 108, ngày 18/1/2001

Phùng Văn Hậu

1

Sự tích Ba hòn đá kê bếp (hay lọ nước thần)

 Truyện cổ Bắc Cạn, tập 2, Nxb Văn hoá Thông tin thể thao Bắc Cạn, 2000

Nguyễn Thị Huế

Trần Thị An

2

Thần Bếp

Thần Lửa

Tuyển tập văn học dân gian Việt Nam, Nxb Giáo dục, 1990

Đặng Văn Lung

Lữ Huy Nguyên

1

Truyện đầu Rau

 Hợp tuyển truyện cổ tích Việt Nam, Nxb Văn học, 1996

Hoàng Trọng Miên

1

Thần Bếp

Kho tàng thần thoại Việt Nam. Nxb Văn hoá thông tin, H, 1995

Nguyễn Khắc Ngữ

2

- Thần Lửa

- Vua Bếp

(dân tộc Chàm)

Văn hoá nguyệt san Số 38/1959

Hoàng Anh Nhân

1

Sự tích Ba Hòn Nục

Truyện cổ dân tộc Mường, Nxb Văn hoá dân tộc, 1978

Đông Phong

1

Ông Táo

 Về nguồn văn hoá cổ truyền Việt Nam, Nxb Mũi Cà Mau, 1998

Lê Chí Quế

1

Ông Đầu Rau

Truyện cổ tích Việt Nam, Nxb ĐHQG Hà Nội, 1998

Tập thể tác giả

1

Sự Tích Đầu Rau

Văn hoá Việt Nam – Ban văn hoá văn nghệ Trung ương, 1989

Trần Ngọc Thêm

1

Sự tích Táo Quân

Cơ sở Văn hoá Việt Nam, Nxb Giáo dục 1999

Bùi Thiết

1

Sự tích ông Đầu Rau Bếp

Từ điển Hội lễ Việt Nam, Nxb Văn hoá, 1993

Bàn Thị Thuý

1

Người vợ thông minh hay truyện hai ông một bà

 Truyện cổ Bắc Cạn, tập 2, Nxb Văn hoá Thông tin thể thao Bắc Cạn, 2000

Mai Thục

Đỗ đức Hiểu

1

Táo quân

Điển tích văn học, Nxb Giáo dục, 1997

Hoàng Tiến Tựu

1

Táo Quân hay sự tích Ba ông Đầu Rau

Bình giảng truyện dân gian, Nxb giáo dục, 1998

Trần Quốc Vượng

Lê Văn Hoả

Dương Tấn Từ

1

Sự tích Vua Bếp

Mùa xuân và phong tục,

 Nxb Văn hoá, 1976

2.2. Tính dị bản của Sự tích Đầu Rau

2.2.1. Về tên truyện

Thông thường thì mỗi một câu chuyện kể đều có một cái tên, nhưng cũng không ít truyện có hai ba tên gọi, thậm chí có truyện có tới năm sáu tên gọi khác nhau. Ví dụ như truyện Thần Kim Qui còn được gọi bằng các tên khác: An Dương Vương, Loa Thành, Nỏ Thần, Mị Châu – Trọng Thuỷ; Ngọc trai – Giếng nước… mỗi một tên gọi thường mang một ý nghĩa riêng mà người kể muốn gửi gắm.

Sự tích Đầu Rau cũng có rất nhiều tên gọi khác nhau. Dường như mỗi bản kể đều có một tên gọi riêng. Trong số 26 bản kể mà chúng tôi đã thống kê được chỉ có một vài bản kể có trùng tên gọi còn hầu như là khác biệt. Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy có những đặc điểm chung sau:

Thứ nhất: Sự tích Đầu Rau cũng tuân thủ theo một trong những nguyên tắc đặt tên của truyện dân gian. Đó là lấy hậu thân của nhân vật để đặt tên cho truyện. Bộ phận truyện cổ đặt tên theo nguyên tắc này thường được gọi là “sự tích” như Sự tích Trầu Cau; Sự tích Ông Bình Vôi; Sự tích Trái Phật Thủ; Sự tích Đầu Rau…

Thứ hai: Các bản kể Sự tích Đầu Rau lưu truyền trong dân gian được gọi tên theo hai xu hướng:

Gọi tên theo lối dân gian: Sự tích Đầu Rau, Sự tích Ba ông bếp, Sự tích Ba hòn nục, Sự tích Ba hòn đá kê bếp… cách gọi này tạo nên sắc thái, gợi cảm giác gần gũi thân thiết với Vua Bếp và dễ nhớ, dễ lưu truyền trong dân gian.

Gọi tên theo lối dùng từ Hán Việt: Sự tích Táo Quân, Sự tích lễ cúng Táo Quân, Một truyền thuyết về Táo Quân. Cách gọi này mang lối cảm, lối nghĩ của nhà nho. Nó chứa đựng thái độ kinh trọng đối với vị thần cư ngụ trong bếp lửa của mỗi gia đình.

2.2.2. Về cốt truyện

Truyện cổ tích một khi đã được sáng tác ra thì không phải là nhất thành bất biến. Quá trình lưu truyền của truyện chính là quá trình bổ sung hư cấu. Cốt truyện ban đầu rất đơn giản nhưng trong quá trình lưu truyền nó dần kết hợp với những tình tiết và chi tiết trực tiếp bắt nguồn từ cuộc sống hoặc đã trở thành những yếu tố đó; có thể được thêm vào hoặc bớt đi tuỳ phong tục tập quán của từng địa phương, tuỳ theo nếp sống, nếp nghĩ của từng thời đại và bao giờ cũng nhằm mục đích xây dựng nhân vật theo tiêu chuẩn mà nhân dân muốn, thể hiện chủ đề một cách sâu sắc. Về điều này Sự tích Đầu Rau cũng không ngoại lệ.

Cốt truyện nguyên thuỷ kể về một cặp vợ chồng phải chia tay nhau. Người vợ kết hôn với người khác, người chồng cũ gặp lại vợ trong hoàn cảnh éo le. Người chồng cũ chết, người vợ chết theo chồng cũ, người chồng mới chết theo vợ. Cả ba hoá làm Đầu Rau, được Ngọc Hoàng phong làm Vua Bếp (tức Táo Quân).

Mặc dù phải trải qua thời gian khá dài lưu truyền trong dân gian, cốt truyện nguyên thuỷ ấy vẫn được bảo lưu nhưng nó vẫn chịu sự tác động của lịch sử, của xã hội nên có sự biến đổi cho phù hợp. Có điều sự biến đổi ấy không nhiều. Khảo sát 26 bản kể Sự tích Đầu Rau chúng tôi có kết quả như sau:

2.2.2.1. Có sự bổ sung tình tiết cốt truỵên

Trong 26 bản kể, có 3 bản kể bổ xung thêm tình tiết bằng sự kết nối với một số tình tiết của một truyện cổ tích khác:

Bản kể của ông Phùng Văn Hậu trong Truỵên cổ Bắc Cạn, Nxb Văn hoá thông tin thể thao Bắc Cạn/ 2000. Phần đầu là toàn bộ cốt truyện của Lọ nước thần. Đoạn kết gần với Sự tích Đầu Rau: Người chồng mới (tức nhà Vua) bị chó đuổi, chạy trốn vào bếp nấu cám bị chó cắn chết. Hai vợ chồng chàng Út sống hạnh phúc tới già. Sau khi chết cùng với nhà Vua hoá làm “ba hòn đá kê bếp”.

Bản kể của Nguyễn Khắc Ngữ trong Văn hoá nguyệt san số 38/1959, có sự kết nối thêm tình tiết của truyện Lọ thuốc trường sinh (lọ thuốc thần cứu người chết sống lại) và tình tiết của truyện Lọ nước thần (người vợ lấy lọ linh dược xoa vào người trở nên xinh đẹp) chỉ có đoạn kết là gần với Sự tích Đầu Rau. Người chồng mới (nhà Vua) bị hoả thiêu, vợ nhầm tưởng chồng mình bị thiêu chết nhảy vào lửa chết theo. Người chồng cũ nghi ngờ vợ bội tình nhảy vào lửa chết. Cả ba hoá làm Vua Bếp.

Bản kể của Bàn Thị Thuý trong Truyện cổ Bắc Cạn, NXB Văn hoá thông tin thể thao Bắc Cạn/2000 lại có sự kết nối cốt truyện với tình tiết của truyện Người vợ trứng, Ai mua hành tôi. Cụ thể như sau:

Phần đầu là những tình tiết truyện Người vợ trứng: chàng mồ côi nhặt được quả trứng mang về cất trong chum; quả trứng hoá thành cô gái đẹp, làm vợ chàng Mồ côi.

Đoạn giữa: Kết nối tình tiết của Ai mua hành tôi (bức tranh người vợ bị con quạ cắp thả vào Hoàng cung, người vợ bị ép làm Hoàng Hậu…).

Đoạn kết câu truyện là: cả ba hoá làm Đầu Rau.

Chính sự kết nối, bổ sung thêm một số tình tiết hay cốt truyện ở một số câu chuyện cổ tích khác này tạo nên cho Sự tích Đầu Rau một diện mạo đa dạng phong phú.

Các tình tiết truyện có mặt trong bản kể nói trên thực ra là các mô típ riêng lẻ thường gặp trong một số truyện cổ tích khác. Nó tham gia vào truyện Sự tích Đầu Rau góp phần làm phong phú thêm hình tượng Vua Bếp trong kho tàng truyện kể dân gian nói chung, truyện kể về Vua Bếp nói riêng.

2.2.2.2. Về sự thay đổi tình tiết trong cốt truyện

* Sự thay đổi tình tiết trong cốt truyện thể hiện rõ nhất trong lí do dẫn đến hành động kết hôn lần hai của người vợ.

Trong 26 bản kể Sự tích Đầu Rau hầu như bản kể nào cũng có tình tiết “người vợ lấy chồng khác”. Có điều, lý do dẫn đến hành động này của người vợ trong các bản kể không hoàn toàn giống nhau.

Chúng tôi đã tiến hành khảo sát cả 26 bản kể, kết quả là có 5 lý do khác nhau dẫn đến hành động kết hôn lần thứ hai của người vợ trong Sự tích Đầu Rau. Chúng tôi đã khảo sát và lập bảng thống kê cụ thể về vấn đề này như sau:

Lý do

Số lượng bản kể

Tên bản kể

Tác giả sưu tầm

Tư liệu

Lý do 1

 

Hai vợ chồng nghèo quá phải bỏ nhau

3

Sự tích Đầu Rau

Bùi Thiết

Từ điển Hội lễ Việt Nam, Nxb Văn hoá, 1993.

Sự tích Đầu Rau

Nhiều tác giả

Văn hóa Việt Nam, Ban văn hoá văn nghệ

TW, H,1989

Sự tích Vua Bếp

Trần Quốc Vượng

Mùa xuân và phong tục, NxbVăn hoá,1976

Lý do 2

 

Người chồng bạo ngược hay gây gổ đánh đập vợ

10

Truyện Đầu Rau

Lữ Huy Nguyên

Đặng Văn Lung

Hợp  tuyển truyện cổ tích Việt Nam,

Nxb

Văn học,1996

Sự tích lễ Táo Quân

Phạm Đức Dương

Thế giới phụ nữ, số 108 (18/ 1/2001)

Thần Bếp

Thần Lửa

Nguyễn Thị Huế

Trần Thị An

 Tuyển tập văn học dân gian Việt Nam, Nxb Giáo dục, 1999.

Táo Quân hay “Sự tích Đầu Rau”

Hoàng Tiến Tựu

 Bình giảng truyện dân gian, Nxb Giáo dục, 1998

Thần Bếp

Nguyễn Đổng Chi

Lược khảo Thần thoại Việt Nam, ban văn - sử -địa, 1956

Vua Bếp

Nguyễn Khắc Ngữ

Văn hoá nguyệt san số 38/1959

Thần Bếp

Hoàng Trọng Miên (Kể)

Kho tàng thần thoại Việt Nam, Nxb Văn hoá thông tin Hà nội, 1995

Sự tích Táo Quân

Toan Ánh

Nếp cũ tín ngưỡng Việt Nam, quyển thượng, TP Hồ Chí Minh, 1960

Sự tích Ông Táo

đông Phong

Về nguồn văn hoá cổ truyền Việt Nam, Nxb Mũi Cà Mau, 1998

Lý do 3:

Người vợ quá đẹp bị Vua ép làm

 Hoàng Hậu

4

- Lọ nước thần hay sự tích Ba hòn đá kê bếp

Phùng Văn Hậu (kể)

Truyện cổ Bắc Cạn, tập 2, Nxb Văn hoá thông tin thể thao Bắc Cạn 2000

- Người vợ thông minh hay truyện một bà hai ông

Bàn Thị Thuý (kể)

Sự tích Táo Quân

Đặng Nghiêm Vạn

Truyện cổ các dân tộc ít người Việt Nam Nxb Văn Học, 1994

Thần Lửa

Nguyễn Khắc Ngữ

 Văn Hoá nguyệt san, 38/1959

Lý do 4:

 

Người chồng mắc bệnh không chữa được kiếm cớ đuổi vợ đi

1

Sự tích Đầu Rau (Trong Dân Việt Nam. 1948)

Nguyễn Đổng Chi

Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, tập 1. Nxb Khoa học xã hội, 1974

Lý do 5:

 

Người chồng đi xa biệt tích quá lâu

 không về

7

Sự tích Đầu Rau

 

 

Sự tích Đầu Rau

 

 

 Sự tích Đầu Rau

 

 Nguyễn Đổng Chi

 

Người Quảng Đông kể

 

 Người Sơn Tây kể

Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, tập 1. Nxb Khoa học xã hội, 1974

Táo Quân

Trần Ngọc Thêm

 Cơ sở văn hoá Việt Nam, Nxb Giáo dục, H. 1990

Ông Đầu Rau

Lê Chí Quế

Truyện Cổ tích Việt Nam, Nxb ĐHQG Hà Nội, 1998

Táo Quân

Mai Thục, Đỗ Đức Hiểu

 Điển tích văn học, Nxb Giáo dục, H, 1997

Sự tích Ba hòn nục

Hoàng Anh Nhân

Truyện cổ tích Dân tộc Mường, Nxb Văn hoá, dân tộc 1978.

Trong những lý do mà chúng tôi thống kê ở trên thì lý do cơ bản dẫn tới hành động “ly hôn với người chồng cũ, kết hôn với người chồng mới” hầu hết là do người chồng cũ. Nó mang tính chất cá nhân. Tuy nhiên ở một góc nhìn khác, đặt câu chuyện hôn nhân này vào thời điểm nó ra đời thì những lý do đó lại hoàn toàn mang ý nghĩa xã hội. Sự chuyển đổi chế độ xã hội từ công xã thị tộc nguyên thuỷ sang chế độ xã hội có giai cấp đã tác động không nhỏ tới lĩnh vực hôn nhân gia đình có tính chất riêng tư này. Vì vậy, nó trở thành một minh chứng cụ thể về cuộc tranh chấp giữa hình thái hôn nhân tạp hôn (thời mẫu hệ) và hình thái hôn nhân một vợ một chồng (thời phụ hệ).

Nhìn dưới góc độ văn học nghệ thuật thì những lý do đó hoàn toàn mang tính nhân văn có ý nghĩa truyền thống của người Việt Nam. Nó là một cách “hiểu lại” một cách “chữa lại” số phận nhân vật bằng cách đặt ra những hoàn cảnh éo le để giúp cho các nhân vật trong truyện tự mình giải quyết bằng hành động cụ thể. “Người vợ bỏ đi lấy chồng khác” là một biện pháp giải quyết tình thế mang tính nghệ thuật của tác giả dân gian. Vì vậy những lý do này trở thành lời giải đáp cho hành động sau này của nhân vật và là cơ sở hình thành nên một mô típ nghệ thuật độc đáo ở Sự tích Đầu Rau – mô típ “Người đàn bà hai chồng”.

* Sự thay đổi tình tiết khác trong cốt truyện Sự tích Đầu Rauvề cái chết của các nhân vật chính.

Về số lượng cái chết: Trong quá trình khảo sát tư liệu bản kể Sự tích Đầu Rau chúng tôi nhận thấy trong hầu hết các bản kể đều xuất hiện 3 cái chết. Cá biệt chỉ có hai bản kể là xuất hiện 1 cái chết. Bản kể thứ nhất là do Mai Hương Anh sưu tầm, bản này có tên gọi là Một truyền thuyết về Táo Quân. Đó là cái chết của người đầu bếp, nguyên do là, người đầu bếp này đã trả lời câu hỏi của vua Kiên Long (đời Thanh): Món ăn ngon nhất là muối. Nhà vua đòi nếm thử, bị mặn nên cho là người đầu bếp dối trá, lừa dối nhà vua hạ lệnh sử trảm.

Bản kể thứ hai là bản kể của người Quảng Đông, kể về cái chết của Trương Lang – người chồng cũ của Đinh Hương, nguyên do là sau khi nhà cửa bị cháy vợ mới cũng bỏ đi, mắt bị mờ; Trương Lang bỏ nhà đi lang thang xin ăn, tình cờ gõ cửa xin ăn nhà Đinh Hương; nhận ra vợ, xấu hổ quá mà chết.

Dù là một cái chết hay xuất hiện cả ba cái chết thì cuối cùng các nhân vật đó đều hoá thân thành Vua Bếp (Đầu Rau) và được người đời sau thờ phụng. Cái chết và sự hoá thân của các nhân vật chính trong Sự tích Đầu Rau là cơ sở lý giải phong tục thờ cúng Vua Bếp sau này.

Về hình thức xảy ra “sự chết” của các nhân vật.

Số đông bản kể xuất hiện cái chết trong lửa và một vài bản kể xuất hiện cái chết không xảy ra trong lửa.

 Cái chết xảy ra trong lửa ở Sự tích Đầu Rau diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau – có thể là do vô tình mà bị thiêu chết (thường là người chồng cũ bị thiêu chết một cách vô tình; cá biệt có trường hợp người chồng mới bị thiêu chết); có thể là do nhân vật tự nhảy vào lửa (thường là người vợ và người chồng sau); có khi lại do nhân vật bị hoả thiêu…

Số lượng bản kể về những trường hợp cái chết không xảy ra trong lửa không nhiều song diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau: có nhân vật nhảy xuống ao chết, có nhân vật treo cổ tự tử, có nhân vật uống thuốc độc tự tử, có nhân vật bị xử trảm, có nhân vật bị chó cắn chết…Sau đây là bảng thống kê những bản kể có xuất hiện những cái chết không xảy ra trong lửa:

Nhân vật

Hình thức chết

SL

BK

Tên bản kể

Người kể

Tư liệu

Người chồng cũ

 

Người vợ

 

 

Người chồng Mới

Treo cổ tự tử

 

Nhảy xuống ao

 

Uống thuốc độc

2

Sự tích Đầu Rau

 

 

 Ông Đầu Rau

Nguyễn Đổng Chi

 

 

Lê Chí Quế

Chu Xuân Diên

Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam – Nxb KHXH, tập 1, 1974

 

Tuyển tập Truyện cổ tích Việt Nam. Nxb ĐHQG – HN, 1998

Tên Vua ác

 

 

 

Vợ chồng chàng Út

Bị chó cắn chết

 

 

Già rồi chết

2

+ Lọ nước Thần (hay Sự tích Ba hòn đá kê bếp)

+ Người vợ thông minh (hay truyện một bà hai ông)

Phùng Văn Hậu

(Dân tộc Tày)

 

Bàn Thị Thuý

(Dân tộc Dao)

Truyện cổ Bắc Cạn, tập 2, Nxb Văn hoáTTTT Bắc Cạn/2000

Trương Lang (người chồng cũ)

Hổ thẹn lăn ra chết

1

Sự tích Táo Quân

Người Quảng Đông kể

 Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam  Nxb KHXH, tập 1, 1974

Người Đầu Bếp

Bị xử trảm

1

Một truyền thuyết về Táo Quân

Mai Hương Anh

(Sưu tầm)

ĐHQG HN

Theo chúng tôi, những cái chết không xảy ra gắn liền với lửa này chỉ là những phiên bản dị biệt không đủ làm mất đi cốt truyện nguyên thuỷ của truyện Sự tích Đầu Rau trong kho tàng văn liệu dân gian, ngược lại nó làm tăng thêm màu sắc dị bản cho câu chuyện.

Cũng là cái chết cổ tích như vô vàn những cái chết khác trong kho tàng truyện cổ dân gian, nhưng cái chết trong Sự tích Đầu Rau đặc biệt hơn ở chỗ: Nó xảy ra ba cái chết liên tiếp trong cùng một ngọn lửa, phần lớn theo trật tự sau: Ban đầu là cái chết của người chồng cũ, tiếp đó là người vợ và cuối cùng là người chồng; tạo nên một mô típ cố định bất biến trong truyện kể dân gian về lai lịch cái bếp lửa trong mỗi gia đình người Việt và trong truyện kể về lai lịch Táo Quân không chỉ riêng ở Việt Nam. Đặc biệt hơn cả là sau “cái chết trong lửa” xuất hiện môtip “hoá thân thành bếp lửa” của các nhân vật trong truyện. Điều này cho thấy “cái chết trong lửa” của các nhân vật trong các bản kể là vô cùng quan trọng. Nó cơ sở để người đời sau hiểu được cội nguồn của những tập quán trong phong tục thờ cúng Vua Bếp ngày 23/chạp hàng năm; trong đó có tập quán thờ cúng Vua Bếp (Táo Quân) ngay tại bếp lửa và luôn giữ bếp lửa thanh sạch của người Việt từ ngàn đời nay.

2.2.2.3. Về đoạn kết truyện

Hầu hết các bản kể Sự tích Đầu Rau đều có chung một kiểu thúc là các nhân vật chính đều chết và hoá thân thành bếp lửa tức “Đầu Rau”. Theo giáo sư Nguyễn Đổng Chi: “Đầu Rau là ba hòn đất nung dùng để kê nồi lên mà nấu”. Người miền trung gọi là “hòn Núc”; người Mường gọi là “hòn nục”; “Đầu rau” là cách gọi của miền Bắc”(2).

*Về quá trình hoá thân thành Đầu Rau (Bếp lửa).

Quá trình hoá thân thành bếp lửa của các nhân vật diễn ra theo hai xu hướng:

Thứ nhất: Trực tiếp hoá thân thành Bếp Lửa thường gặp ở các bản kể xuất hiện sự trợ giúp của thần linh như Ngọc Hoàng; Diêm Vương… sơ đồ hoá thân là:

                                       Người                   Bếp Lửa.

Thứ hai: Không trực tiếp hoá thân thành bếp lửa thường gặp trong các bản kể không có sự xuất hiện trợ giúp của thần linh; chỉ có sự can thiệp của con người.

Sơ đồ hoá thân là:

Người                Đá                  Bếp Lửa

*Về cách thức hoá thân

Đa số các bản kể, các nhân vật hoá làm bếp lửa đều chịu sự tác động của thần linh (17/26). Trong bản kể của bà Bàn Thị Thuý các nhân vật lần lượt tự hoá đá: Ông vua chết hoá thành đá, Người vợ chót ăn nằm với ông vua nên khi chết cũng hoá đá. Chàng Mồ côi ít lâu sau chết cũng hoá thành đá. Thấy sự lạ, người ta lấy 3 hòn đá đó về kê làm đầu rau ở trong bếp. Người đời sau thường gọi là Vua Bếp là vì vậy.

Một vài bản kể khác lại kể rằng: Sau khi các nhân vật chết văn võ bá quan trong triều hay dân làng đẽo đá hoặc xếp đá để làm bếp lửa.

Ông Phùng Văn Hậu (dân tộc Tày) thì kể rằng: Hồn ma tên vua ác trả thù người vợ cũ nên khi hai vợ chồng chàng út chết liền kéo họ về chỗ mình làm hòn đá kê bếp.

Trong truyện kể về Táo Quân của người Trung Quốc do Mai Hương Anh sưu tầm kể rằng: Nhà vua hối hận biết mình giết lầm người lành đã lập bài vị, hạ chiếu tôn là Thần Bếp và lấy ngày 23 tháng chạp để cúng lễ.

bản kể của người Quảng Đông (Trung Quốc) thì Trương Lang hổ thẹn quá mà chết, Ngọc Hoàng nể là người trong họ hàng, phong cho làm Táo Vương và ép dân chúng thờ phụng.

Sau cái chết của các nhân vật chính trong Sự tích Đầu Rau là sự hoá thân của họ thành bếp lửa hay còn gọi là Đầu Rau. Vì vậy truyện kể về Vua Bếp thường có tên gọi là “Sự tích Đầu Rau” hay “Sự tích Táo Quân”. Sự hoá thân của các nhân vật này trở thành một trong những lý do người xưa sáng tạo nên để giải thích lai lịch bếp lửa và phong tục thờ cúng Vua Bếp ở Việt Nam.

Tóm lại, theo bước chuyển của thời gian và lịch sử, Sự tích Đầu Rau đã có một sự biến đổi không ngừng về hình thức cũng như nội dung. Sự biến đổi đó không lớn, vì nó không đủ làm biến đổi hẳn cốt truyện nguyên thuỷ nhưng đủ để chứng tỏ sự lưu truyền rộng rãi trong dân gian; đặc biệt là sự phong phú đa dạng của hình tượng Vua Bếp cũng như sức sống bền bỉ của câu chuyện này trong đời sống thực tại của nó.

3. Kết luận

Trong dòng chảy của thời gian, truyện Sự tích Đầu Rau đã được truyền kể một cách rộng rãi khắp các vùng miền của đất nước. Câu chuyện thực sự đã trải qua sự chắt lọc nghiêm ngặt của thực tại đời sống và kết đọng trong nó một lớp trầm tích quí giá về vốn văn hoá cổ truyền dân tộc. Đó là những hồi ức câm nặng về bi kịch của con người xảy ra trong quá khứ khi hình thái xã hội thay đổi chuyển sang thời kì phụ hệ, hình thành gia đình phụ quyền. Đó còn là những âm vang văn hoá của lửa mà loài người phải trải qua một thời gian dài mới khám phá được, tạo nên bước đột phá văn minh trong xã hội để rồi từ đó thay nhau giữ gìn cho ngọn lửa mãi cháy sáng trong bếp lửa của mỗi gia đình trên khắp thế gian này.

Bằng trí tưởng tượng phong phú, dân gian đã thêu dệt nên câu chuyện Vua Bếp Hai ông một bà để giải thích nguồn gốc một phong tục cổ truyền của người Việt Nam -phong tục thờ cúng Vua Bếp 23 tháng chạp hàng năm. Chính câu chuyện ấy đã trở thành một phương tiện nghệ thuật bảo lưu phong tục này một cách hữu hiệu. Ngược lại, phong tục thờ cúng Vua Bếp cũng trở thành một phương thức lưu truyền Sự tích Đầu Rau một cách trọn vẹn nhất, nuôi dưỡng cho câu chuyện sống mãi với thời gian.

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Nguyễn Đổng Chi, Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam tập 1, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1974.

2. Vũ Anh Tuấn (chủ biên), Giáo trình văn học dân gian, NXB Giáo Dục Việt Nam, 2014.